Opracowania
 
 
 
 
 
WALKA SZLACHTY POLSKIEJ O PRZYWILEJE W XIV I XV WIEKU I JEJ NASTĘPSTWA
 
  • uformowanie się w XIV wieku w Polsce stanu szlacheckiego spowodowało, że szlachta zaczęła uzyskiwać przywileje jako całość - od czasów Kazimierza Wielkiego ustało (z wyjątkiem dzielnicowego Mazowsza) nadawanie przywilejów jednostkowych, natomiast już w drugiej połowie XIV wieku szlachta zaczęła zdobywać przywileje ogólne
  • przywileje ogólne szlachty dzieli się na:
      - generalne, czyli rozciągające się na cały kraj
    - prowincjonalne lub ziemskie, obejmujące szlachtę jednej prowincji lub ziemi
  • w 1370 roku, po śmierci Kazimierza Wielkiego, tron polski objął Ludwik Węgierski, który nie posiadał męskiego następcy - chcąc zapewnić następstwo tronu w Polsce jednej z córek, wydał przywilej generalny dla szlachty w Koszycach (duchowieństwo uzyskało analogiczny przywilej w 1381 roku)
  • 1374 rok - przywilej koszycki
      - zwalniał szlachtę od podatków z wyjątkiem poradlnego w wysokości 2 groszy rocznie z łanu chłopskiego (za panowania Kazimierza Wielkiego poradlne wynosiło 12 groszy, czyli nastąpiło obniżenie wysokości tego podatku)
    - obiecywał szlachcie wykup z niewoli, jeśli dostała się do niej w czasie wyprawy zagranicznej, oraz odszkodowanie za straty poniesione w trakcie wyprawy wojennej poza granice królestwa
    - zwolnił szlachtę od ponoszenia kosztów budowy zamków i grodów
    - zabraniał powierzania urzędu starosty cudzoziemcom i gwarantował nadawanie urzędów ziemskich miejscowej szlachcie osiadłej
  • przywilej koszycki był pierwszym stanowym przywilejem generalnym i stał się odtąd podstawowym dokumentem praw szlacheckich
  • przywilej koszycki, stwierdzając formalnie jednakowe stanowisko wszystkich uprzywilejowanych, przesądził o ukształtowaniu jednolitego, opartego na zasadzie równości, stanu szlacheckiego
  • ustalony w przywileju koszyckim podatek poradlne był niewysoki, a postępująca dewaluacja pieniądza przyczyniała się do stałego zmniejszania dochodów z tego tytułu
  • postanowienia przywileju koszyckiego w kwestiach podatkowych oznaczały, że jeśli król chciał odtąd uzyskać na potrzeby państwa dodatkowe fundusze, musiał prosić przedstawicieli szlachty o zgodę na podatek nadzwyczajny, co oznaczało rozszerzenie na cały stan szlachecki możliwości wywierania wpływu na politykę państwa przez udzielanie zgody na opodatkowanie - stały brak pieniędzy był zjawiskiem charakterystycznym dla Polski okresu monarchii stanowej w XV wieku, co skazywało na niepowodzenie wszelkie próby wzmocnienia władzy państwowej
  • w 1385 roku, w konsekwencji zawarcia unii polsko-litewskiej, tron polski objął Władysław Jagiełło
  • 1388 rok - Jagiełło wydał przywilej piotrkowski dla szlachty i duchowieństwa, który potwierdził postanowienia przywileju koszyckiego, a dodatkowo doprecyzował zasadę, że za wyprawę wojenną poza granicami kraju szlachcic otrzymywał żołd w wysokości 5 grzywien od kopii
  • w 1422 roku, kiedy król zwołał pospolite ruszenie na wyprawę przeciw Krzyżakom, zebrana w obozie wojskowym pod Czerwińskiem szlachta, uzależniła swój udział w wojnie od spełnienia jej żądań, czego konsekwencją było wydanie nowego przywileju szlacheckiego
  • 1422 rok - przywilej czerwiński
      - zabraniał konfiskaty majątku szlachcica bez wyroku sądu (nietykalność majątkowa)
    - zabraniał łączenia urzędu sędziego ziemskiego z urzędem starosty w rękach jednej osoby (zakaz łączenia urzędów, czyli z łaciny incompatibilitas, będzie stałym elementem walki szlachty z możnowładztwem w XV i XVI wieku)
  • zabiegi Jagiełły o uznanie praw do tronu polskiego dla synów (Jagiełło nie miał praw dziedzicznych do tronu polskiego, który stał się faktycznie elekcyjnym), przyniosły dalsze przywileje generalne dla szlachty wydane w Jedlni (1430) i Krakowie (1433)
  • 1430-33 - przywilej jedlneńsko-krakowski - do katalogu praw szlacheckich dodał on nietykalność osobistą, zabraniając aresztowania szlachcica bez wyroku sądowego (neminen captivabimus nisi iure victum)
  • w 1434 roku, po śmierci Jagiełły, tron objął jego małoletni syn, Władysław, który po osiągnięciu pełnoletności w 1438 roku potwierdził przywileje szlacheckie
  • w 1447 roku, w trzy lata po tragicznej śmierci Władysława Warneńczyka w bitwie z Turkami, szlachta wybrała królem jego brata, Kazimierza Jagiellończyka, który dość długo odmawiał potwierdzenia przywilejów szlacheckich, ale ostatecznie uległ żądaniom szlachty
  • okazją do zdobycia dalszych przywilejów stała się dla szlachty wojna trzynastoletnia (1454-1466) - zebrana w 1454 roku w ramach pospolitego ruszenia pod Cerekwicą koło Chojnic szlachta wielkopolska wymogła na królu nowy przywilej, a w ślad za nią, jakiś czas później, także zebrani w Opokach Małopolanie zażądali przywilejów
  • 1454 rok - przywileje cerekwicko-nieszawskie - określa się tym mianem przywileje wydane wówczas oddzielnie dla poszczególnych ziem Korony (czyli nie był to przywilej generalny, lecz kilka prowincjonalnych)
      - zabraniały one królowi zwoływania pospolitego ruszenia i nakładania podatków bez zgody sejmików ziemskich
  • postanowienia przywilejów cerekwicko-nieszawskich ograniczyły swobodę króla w dziedzinie polityki zagranicznej
  • przekazanie decyzji w najważniejszych sprawach państwowych sejmikom ziemskim, czyli przedstawicielstwu szlachty, oznaczało początek wzrostu znaczenia politycznego średniej szlachty i zainicjowało okres demokracji szlacheckiej
  • 1496 rok - Jan Olbracht wydał przywilej generalny piotrkowski, który do dotychczasowych postanowień przywilejów dodał nowe
      - wprowadzono zakaz nabywania dóbr ziemskich przez mieszczan
    - tylko jeden chłop rocznie mógł odtąd opuścić wieś
    - w całym kraju wprowadzono obowiązkowe taksy wojewodzińskie (cenniki towarów rzemieślniczych krajowych i importowanych, ustalane corocznie przez wojewodów)
  • przywilej piotrkowski z 1496 roku był wyrazem dominującej pozycji szlachty w państwie, która chciała sobie zapewnić monopol na posiadanie ziemi, ograniczyć wolność chłopów, aby zapewnić sobie tym sposobem darmową siłę roboczą dla folwarków pańszczyźnianych oraz wprowadzić kontrolę nad cenami artykułów produkowanych w miastach i sprowadzanych przez kupców
  • dzieje przywilejów szlacheckich stanowią obraz przemian ustroju państwa polskiego od w miarę scentralizowanej monarchii dziedzicznej, jaką była Polska jeszcze za czasów Kazimierza Wielkiego, do zdominowanego przez szlachtę i zdecentralizowanego państwa rządzonego przez władcę elekcyjnego
 
 
 
 
Site copyrights© 2006 by Karol Ginter