Opracowania
 
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Brytyjska Wspólnota Narodów (British Commonwealth) powstała w 1926 roku, jako luźny związek państw połączonych wspólnotą interesów wynikających z faktu przynależności do starego Imperium Brytyjskiego. Począwszy od 1949 roku zaniechano używania nazwy Brytyjska Wspólnota Narodów na rzecz Wspólnoty Narodów - stanowiło to wyraz odchodzenia od dominacji Wielkiej Brytanii. Obecnie w skład Wspólnoty wchodzi 48 niepodległych państw. Obok Wielkiej Brytanii królowa brytyjska jest głową 16 niepodległych państw (m.in. Australii, Kanady, Grenady, Jamajki, Nowej Zelandii, Papui Nowej Gwinei). Commonwealth to luźna forma współpracy, którego jedynym stałym organem jest sekretariat w Londynie.

 

 
DEKOLONIZACJA
 
  • proces wyzwalania się spod władzy kolonialnej terytoriów zależnych i niesamodzielnych oraz tworzenia niepodległych państw
  • dekolonizacja stanowiła zwycięstwo ruchów narodowo - wyzwoleńczychTtrzeciego Świata
  • proces dekolonizacji przebiegał dwiema drogami:
      - walka zbrojna o niepodległość
    - pokojowe dochodzenie do niepodległości poprzez dialog i pojednanie

DEKOLONIZACJA AZJI

  • drogą pokojową uzyskały niepodległość dawne terytoria mandatowe A na Bliskim Wschodzie - najszybciej, bo w 1932 roku, Irak
  • 1946 rok - Brytyjczycy opuścili Transjordanię, a Francuzi Syrię i Liban; Palestyna pozostała pod kontrolą brytyjską do 1948 roku
  • jako ostatnie na Bliskim Wschodzie niepodległość uzyskały brytyjskie kolonie Kuwejt (1961 rok) i Aden (Jemen Południowy - 1967 rok)
  • w trakcie II wojny światowej Japończycy operowali na Dalekim Wschodzie hasłem solidarności ludów Azji przeciw Europejczykom i Amerykanom: Azja dla Azjatów
    Amerykanie, których kolonią były Filipiny (okupowane w trakcie wojny przez Japończyków, którzy w 1943 roku ogłosili niepodległość Filipin), przyznali im w lipcu 1946 roku niepodległość, chcąc świecić przykładem dla innych - Stany Zjednoczone były jedynym państwem Zachodu, które pozytywnie odnosiło się do dekolonizacji
    brytyjski rząd Labour Party, borykający się z trudnościami przezwyciężenia skutków II wojny światowej, nie miał ani chęci, ani możliwości do walki o ocalenie Imperium Brytyjskiego
  • w Indiach, perle korony brytyjskiej - które pod względem prawnym nie były kolonią, lecz państwem, którego cesarzem był król angielski - o niepodległość walczyły dwa ugrupowania: Indyjski Kongres Narodowy (założony w 1885 roku) i Liga Muzułmańska
  • na czele Indyjskiego Kongresu Narodowego stał Mahatma Gandhi (1869-1948), który żądał opuszczenia Indii przez Brytyjczyków i utrzymania jedności subkontynentu
  • Liga Muzułmańska domagała się podziału Indii na część muzułmańską i hinduską
    od jesieni 1946 roku rozpoczęły się wzajemne masakry hindusów i muzułmanów - ginęły tysiące ludzi
  • 20 lutego 1947 roku - premier Attlee oświadczył w Izbie Gmin, że Wielka Brytania wycofa się z Indii w czerwcu 1948 roku
  • czerwiec 1947 roku - Attlee zadecydował o podziale Indii i przyznaniu Indiom i Pakistanowi statusu dominiów - projekt ten przedstawił ostatni wicekról Indii, lord Louis Mountbatten
  • 15 sierpnia 1947 roku - Indie i Pakistan uzyskały niepodległość w ramach Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, gdyż Brytyjczycy, wobec panującej tam sytuacji, przyśpieszyli swoje wycofywanie się
  • podziałowi subkontynentu towarzyszyły migracje milionów, zamieszki, rzezie i okrucieństwa (m.in. 30 stycznia 1948 roku zamordowano Gandhiego - hinduski morderca zarzucał mu dążenie do pojednania hindusko - muzułmańskiego)
  • następstwem podziału były spory terytorialne między Indiami a Pakistanem, m.in. trwający spór o Kaszmir, który włączono do Indii, chociaż był zamieszkany w większości przez muzułmanów
  • 1971 rok - przy zbrojnej pomocy Indii Pakistan Wschodni oderwał się od Zachodniego, tworząc Bangladesz
  • w Birmie, w której Japończycy proklamowali niepodległość w 1943 roku, Brytyjczycy przywrócili po wojnie swoje rządy - w 1948 roku Brytyjczycy przyznali niepodległość Birmie (obecnie Myanmar)
  • 1948 rok - Wielka Brytania uznała niepodległość Cejlonu - odtąd Sri Lanka
  • 1957 rok - po rozgromieniu komunistycznego powstania, trwającego od 1948 roku, Brytyjczycy przyznali niepodległość Malajom - powstała Malezja
  • problem dekolonizacji stanął natychmiast po wojnie przed Holandią - tzw. Holenderskie Indie Wschodnie, czyli Indonezja, znalazły się w czasie wojny pod okupacją japońską; Japończycy popierali przywódcę narodowego na Jawie - Ahmeda Sukarno
  • 17 sierpnia 1945 roku - Sukarno proklamował Tymczasowy Republikański Rząd Indonezji
  • 28 września 1945 roku - alianci wylądowali na Jawie - Brytyjczycy tolerowali Sukarno, chociaż nie został on uznany przez Holandię
  • na przełomie 1945 i 1946 roku wybuchły walki w Indonezji
  • 15 listopada 1946 roku - podpisano porozumienie w Linggatjadti na Jawie - Holendrzy uznali rząd Republiki Indonezji, planowano utworzyć państwo federacyjne pod nazwą Stany Zjednoczone Indonezji, obejmujące Indie Holenderskie; Stany Zjednoczone Indonezji i Holandia miały utworzyć Unię Holendersko - Indonezyjską pod berłem królowej Wilhelminy
  • obie strony były niechętne realizacji porozumienia - Holendrzy przeszli do ofensywy
  • grudzień 1948 rok - Holendrzy zrzucili desant na Dżakartę, zajmując ją w kilka godzin i biorąc do niewoli Sukarno
  • w ramach represji Stany Zjednoczone wstrzymały pomoc z tytułu Planu Marshalla dla Holandii, a Rada Bezpieczeństwa ONZ wezwała Holandię do uznania suwerenności Stanów Zjednoczonych Indonezji
  • 2 listopada 1949 roku - zakończyły się rokowania holendersko - indonezyjskie - Indonezja uzyskała suwerenność, wchodząc w skład Unii Holendersko - Indonezyjskiej
  • 1954 rok - zniesiono Unię Holendersko - Indonezyjską
  • terytorium spornym miedzy Holandią i Indonezją pozostała zachodnia Nowa Gwinea (według Sukarno Irian Zachodni) - od 1963 roku należy do Indonezji
  • kryzys francuskich kolonii rozpoczął się wraz z upadkiem Francji w 1940 roku - Japończycy w tym samym roku wkroczyli do Indochin (Wietnam, Laos, Kambodża)
    Wietnam ogłosił niepodległość jeszcze pod rządami japońskimi w marcu 1945 roku
    po usunięciu okupacji japońskiej, część Indochin znalazła się pod kontrolą lewicowo nastawionego ruchu niepodległościowego zwanego Vieth-Minh (Liga Niepodległości Wietnamu), na którego czele stał Ho Chi Minh - rozwój ruchu był ułatwiony na obszarze kontrolowanym zgodnie z rozkazem nr 1 z 15 sierpnia 1945 roku przez Chiny (wojska Czang Kai - szeka) - na północ od 16° szerokości geograficznej północnej; Chińczycy wycofali się stamtąd w 1946 roku
  • wrzesień 1945 roku - komunistyczny rząd Ho Chi Minha ogłosił w Hanoi utworzenie Wietnamskiej Republiki Demokratycznej i rozbroił oddziały francuskie - Francuzi utrzymali się jednak na południu
  • listopad 1946 roku - zbombardowanie przez flotę francuską portu Hajfong - zginęły tysiące cywilów - był to początek regularnej wojny między Viet Minhem a wojskami francuskimi - dało to początek długotrwałej i krwawej wojnie - brudna wojna
  • grudzień 1946 roku - Francuzi zajęli Hanoi, zmuszając Viet Minh do prowadzenia wojny partyzanckiej
  • próbą ratowania francuskich koloni było utworzenie na podstawie konstytucji z 1946 roku (konstytucja IV Republiki) Unii Francuskiej, która miała się składać z:
      1. terytoriów bezpośrednio należących do Francji, w tym departamentów i terytoriów zamorskich
    2. państw stowarzyszonych (Indochiny, Maroko, Tunezja) i terytoriów stowarzyszonych (Kamerun, Togo)
  • marzec 1949 rok - Francuzi proklamowali niepodległość Państwa Wietnamu w ramach Unii Francuskiej; na czele stanął cesarz Bao Dai (zdetronizowany przez Viet Minh w sierpniu 1945 roku)
  • lipiec 1949 roku - Francuzi uznali niepodległość Laosu w ramach Unii Francuskiej, ale komunistyczne siły Pathet Lao (Kraju Laotańczyków), powiązane z Viet Minhem, uniemożliwiły ugruntowanie tam rządów prozachodnich
  • listopad 1949 roku - Francuzi przyznali niepodległość Kambodży w ramach Unii Francuskiej - na czele rządu stanął książę Norodom Sihanouk
  • przejęcie przez komunistów władzy w Chinach w 1949 roku dało Viet Minhowi możliwość dozbrajania i szkolenia oddziałów w Chinach - był to istotny moment dla dziejów wojny
  • brudna wojna nie zyskała większego poparcia we Francji, dlatego nie wysyłano do Indochin poborowych, a jedynie odziały z kolonii i Legię Cudzoziemską
  • maj 1954 roku - klęska francuska pod Dien Bien Phu zadecydowała o losach wojny w Indochinach - klęska nie miała większego znaczenia militarnego, ale złamała francuską wolę walki
  • lipiec 1954 rok - układ w Genewie, dzielący Wietnam wzdłuż 17 równoleżnika na Demokratyczną Republikę Wietnamu na północy (Ho Chi Minh) i Państwo Wietnamskie na południu (cesarz Bao Dai); całym Indochinom przyznano niepodległość

DEKOLONIZACJA AFRYKI

  • jako pierwsza, na mocy decyzji ONZ, niepodległość uzyskała w 1949 roku włoska kolonia Libia
  • do połowy lat pięćdziesiątych niepodległymi państwami w Afryce były jedynie Egipt, Etiopia, Liberia i Libia, a ruchy niepodległościowe w pozostałych krajach znajdowały się w stanie zalążkowym
  • sierpień 1952 roku - wybuchło powstanie w brytyjskiej Kenii, zwane Mau-Mau - Kikuje zabijali białych osadników i skłonnych do współpracy z władzami osadników; powstanie stłumiono (ponad 10 tysięcy zabitych)
  • 1956 rok - Wielka Brytania przyznała niepodległość Sudanowi, kładąc kres fikcji anglo - egipskiego kondominium nad tym krajem
  • 1957 rok - Brytyjczycy przyznali niepodległość Złotemu Wybrzeżu, które po połączeniu z Togo (terytorium powiernicze ONZ) przyjęło nazwę Ghany - Ghana stanęła na czele ruchu zmierzającego do dekolonizacji całej Czarnej Afryki (premier, a później prezydent Kwame N'Krumah)
  • 1956 rok - Francja zrzekła się protektoratu nad Tunezją i Marokiem (Hiszpania także zrezygnowała z protektoratu nad swoją częścią Maroka)
  • Francja łatwo zrezygnowała z Maroka i Tunezji, gdyż chciała skoncentrować się na trwającym od listopada 1954 roku powstaniu algierskim, kierowanym przez Front Wyzwolenia Narodowego z Ahmedem Beb Bellą na czele
  • Algierię uważano we Francji za integralną część państwa - departament zamorski, zamieszkany w 11% przez osadników francuskich, tzw. kolonów
  • maj 1958 rok - pucz generałów w Algierze - obawiali się oni, że rząd będzie szukał kompromisu z powstańcami algierskimi, skoro nie może ich pokonać
  • w efekcie puczu upadł rząd francuski, a misję formowania rządu powierzono gen. de Gaulle'owi
  • 1958 rok - de Gaulle doprowadził do wprowadzenia nowej konstytucji, która ogromnie wzmocniła władzę prezydenta - V Republika
  • nowa konstytucja zniosła Unię Francuską, powołując w jej miejsce Wspólnotę, w której skład miały wejść Republika i terytoria zamorskie, którym pozostawiono wolny wybór, czy chcą pozostać departamentami zamorskimi, czy też odrębnymi państwami - jedynie Gwinea skorzystała z tego i już w 1958 roku ogłosiła niepodległość
  • styczeń 1961 roku - de Gaulle zarządził referendum w sprawie przyznania Algierii prawa samostanowienia - opowiedziało się za tym 56 % głosujących
  • kwiecień 1961 roku - kolejny pucz generałów w Algierii - załamał się po czterech dniach, ale dał początek organizacji terrorystycznej pod nazwą Organizacja Tajnej Armii (OAS) - rozbitej po nieudanym zamachu na de Gaulle'a w 1962 roku
  • marzec 1962 roku - porozumienie w Evian we Francji - Francja uznała niepodległość Algierii
  • tzw. harkis - muzułmanie walczący po stronie Francji w Algierii
  • w 1960 roku dekolonizacja stała się oficjalnym celem ONZ
  • 1960 rok - rok Afryki - niepodległość uzyskało wiele państw afrykańskich
  • 1960 rok - niepodległość uzyskała kolonia brytyjska Nigeria - największe odtąd państwo afrykańskie
  • 1960 rok - niepodległość wybrały francuskie kolonie w Afryce: Czad, Dahomej (obecnie Benin), Gabon, Górna Wolta (obecnie Burkina Faso), Kongo Brazzaville, Madagaskar, Mali, Mauretania, Senegal i Wybrzeże Kości Słoniowej - Francji pozostały w Afryce jedynie Algieria i Sahara (Gwadelupa i Gujana Francuska w Ameryce)
  • 1960 rok - niepodległość uzyskało dawne terytorium mandatowe, a wówczas terytorium powiernicze ONZ: Kamerun
  • 1960 rok - po połączeniu dawnej kolonii włoskiej, a wówczas terytorium powierniczego: Somali Włoskiego i kolonii brytyjskiej: Somali Brytyjskiego, powstała niepodległa Somalia
  • 1960 rok - niepodległość uzyskało belgijskie Kongo Leopoldville - Belgowie zrezygnowali z kolonii, gdy tylko zaczęły się tam krwawe rozruchy (1959 rok - Stanleyville) - Kongo pogrążyło się w długotrwałej wojnie domowej
  • 1960 rok - w Namibii - dawnym terytorium mandatowym Związku Południowej Afryki, bezprawnie anektowanym przez ZPA w 1949 roku - powstała Organizacja Ludu Afryki Południowo - Zachodniej (SWAPO) - partyzantka SWAPO rozpoczęła wojnę najpierw z ZPA, a potem z RPA
  • 1961 rok - w wyniku referendum przeprowadzonego wśród białej ludności Związku Południowej Afryki, ogłoszono powstanie niepodległej Republiki Południowej Afryki, która wystąpiła z Brytyjskiej Wspólnoty Narodów
  • 1961 rok - niepodległość uzyskało dawne terytorium mandatowe, a wówczas terytorium powiernicze ONZ Tanganika
  • 1962 rok - niepodległość uzyskały belgijskie kolonie Rwanda i Burundi (antagonizmy między Tutsi i Hutu)
  • 1962 rok - niepodległość uzyskała kolonia brytyjska Uganda
  • 1963 rok - niepodległość uzyskała kolonia brytyjska Kenia
  • dekolonizacja posiadłości hiszpańskich w Afryce trwała do 1975 roku, kiedy Hiszpania przekazała pod administrację Maroka i Mauretanii Saharę Zachodnią (wybuchła tam następnie zaciekła wojna domowa) - w ręku Hiszpanii pozostały jedynie dwa miasta - enklawy nadmorskie na terenie Maroka: Ceuta i Melilla
  • najpóźniej proces dekolonizacji objął posiadłości portugalskie w Afryce - nastąpiło to dopiero po rewolucji goździków w 1974 roku (czerwone goździki ozdabiały wówczas karabiny buntowników)
  • 1975 rok - niepodległość uzyskały kolonie portugalskie Mozambik i Angola - w obu krajach władzę wkrótce objęli komuniści
  • w Angoli rywalizowały ze sobą trzy ugrupowania powstańcze: Narodowy Front Wyzwolenia Angoli (FNLA), Narodowy Związek na rzecz Pełnej Niepodległości Angoli (UNITA) i Ludowy Ruch Wyzwolenia Angoli (MPLA) - dwa pierwsze miały orientację prozachodnią, ostatnie było komunistyczne
  • komuniści ogłosili w listopadzie 1975 roku powstanie Ludowej Republiki Angoli - dwa pozostałe ugrupowania, wspierane przez wojska RPA, rozpoczęły walkę z komunistami, którzy z kolei uzyskali pomoc wojskową z Kuby - RPA, nie chcąc wchodzić w bezpośredni konflikt z Kubą wycofała się, a komuniści przy pomocy wojsk kubańskich opanowali kraj
  • Francja była ostatnim mocarstwem kolonialnym, które opuściło kontynent afrykański - w 1977 roku proklamowano niepodległość Francuskiego Somali, czyli Dżibuti
  • 1989 rok - wojska kubańskie opuściły Angolę, a RPA Namibię - ostatni kraj pozostający dotychczas w stanie kolonialnej zależności na kontynencie afrykańskim
  • w konsekwencji dekolonizacji niepodległe państwa nie zerwały wszystkich więzi politycznych i instytucjonalnych z byłymi metropoliami, co zaowocowało organizacyjnymi formami współpracy (m.in. Commonwealth)
  • dekolonizacja nie rozwiązała żadnych problemów - często nowopowstałe państwa okazywały się być zupełnie nieprzygotowane do samodzielnego bytu politycznego i gospodarczego
  • niewiele państw Trzeciego Świata odniosło sukces gospodarczy i rzadkie są przypadki, by potrafiły urzeczywistnić na dłuższą metę poprawnie funkcjonujący system demokratyczny
 
 
 
 
Site copyrights© 2006 by Karol Ginter